Depresja Endogenna – jej objawy, przyczyny i leczenie

Lucyna Muraszkiewicz

Depresja endogenna i egzogenna

Do niedawna w Międzynarodowych Klasyfikacjach, głównie prezentowanych przez psychiatrów europejskich, w tym i polskich, wyróżniało się podejście dzielące zaburzenia depresyjne ze względu na ich przyczyny.

Depresja endogenna(nazywana depresją biologiczną) utożsamiana z dużą depresją, sygnalizowała uwarunkowania biologiczne np. genetyczne, i brak wyraźnej przyczyny zewnętrznej np. stresogennych wydarzeń życiowych. Rozpoznanie depresji endogennej wskazywało również na znaczne nasilenie dolegliwości, oraz jej nawracający charakter. Zazwyczaj osobę chorą cechuje spowolnienie w sferze ruchowej i intelektualnej, widoczne jest spłycenie emocjonalne, ubogie są wypowiedzi, nasilony niepokój, nasilone są myśli i tendencje samobójcze.

Rozpoznanie depresji egzogennej – reaktywnej sugerowało uwarunkowania psychospołeczne, jej wystąpienie miały poprzedzać czynniki stresogenne. Podział na depresję endogenną i egzogenną nie jest akceptowany przez wszystkich badaczy i klinicystów. Obecnie znaczące Klasyfikacje Międzynarodowe rozróżniają stany depresyjne ze względu na „ ciężkość objawów” – ich nasilenie i cechy. Wymienia się depresję o nasileniu łagodnym, średnim i ciężkim. Dominuje też pogląd o wieloczynnikowych uwarunkowaniach każdego zachorowania na depresję. Depresja endogenna może występować w przebiegu zaburzenia afektywnego jedno i dwubiegunowego.

Depresja w chorobie afektywnej dwubiegunowej (potocznie określana depresją endogenną dwubiegunową) –w tym zaburzeniu po okresie depresji występują stany podwyższonego nastroju i napędy, nadmiar energii. Stan taki jest odwrotnością depresji i jest nazywany manią. W chorobie dwubiegunowej stany te mogą występować naprzemiennie. Artykuł prezentuje depresję endogenną w przebiegu zaburzenia jednobiegunowego.

Zespoły depresyjne typu endogennego występują w różnych postaciach: typowych, gdzie nasilenie charakterystycznych objawów nie budzi wątpliwości diagnostycznych oraz mogą mieć przebieg atypowy –występują elementy depresji endogennej, ale w obrazie np. brakuje wyraźnych zaburzeń nastroju. Charakterystyczny obraz depresji endogennej warunkują tzw. objawy osiowe (pierwotne) i niespecyficzne (wtórne). Objawy utrzymują się przewlekle, a ich nasilenie nie jest zależne od wydarzeń dnia codziennego. Pojawiające się objawy, nawet z grupy osiowej, nie koniecznie muszą świadczyć o depresji. Mogą być powodem innych zaburzeń. Stopień nasilenia i rodzaj objawów jest różny u pacjentów. Kolejne epizody choroby u tej samej osoby mogą manifestować się zupełnie innymi objawami. Przebieg depresji endogennej, dynamika objawów i ich cechy, pozostają w ścisłym związku z rozpoznaniem, np. czy depresja występuje w przebiegu choroby afektywnej jednobiegunowej (wyłącznie zespoły depresyjne) czy dwubiegunowej ( epizody depresyjne i maniakalne). Na przebieg depresji i występowanie określonych objawów, ich nasilenia, mogą wpływać cechy osobowościowe np.: tendencje do pesymistycznych ocen, lękliwość, problemy w funkcjonowaniu społecznym, niski poziom umiejętności społecznych. Biologiczną predyspozycję do zachorowania na depresję mogą aktywizować bieżące traumatyczne wydarzenia, ale może być powiązana z wydarzeniami z przeszłości, z dzieciństwa, może być reakcją na styl funkcjonowania i dysfunkcjonalne mechanizmy radzenia sobie z problemami, niskim poziomem umiejętności społecznych, czy niskiej jakości życia i braku satysfakcji życiowej. Może towarzyszyć uzależnieniom od alkoholu, narkotyków czy behawioralnym. Oznacza to, że samo leczenie farmakologiczne, może być niewystarczające, by sobie z nią poradzić. Psychoterapia pozwala poznać uwarunkowania depresji, psychiczne czynniki ryzyka zachorowania i nawrotów w przyszłości, pozwala również uruchomić zasoby odpornościowe, chroniące przed ryzykiem nawrotów.

Przyczyny Depresji Endogennej

Choć intensywne badania XX i XI wieku przybliżają do odpowiedzi na pytanie o przyczyny depresji, to jednak medycyna ciągle nie potrafi jednoznacznie na nie odpowiedzieć. Uważa się, że w etiologii i patogenezie depresji endogennej, czynniki biologiczne funkcjonowania mózgu odgrywają podstawową rolę w zachorowaniu. Teorie genetyczne podkreślają rodzinne uwarunkowania predyspozycji do zachorowania. Zwracają uwagę na dziedziczenie błędu metabolicznego bądź dyspozycji do zachorowania, poprzez dziedziczenie określonego typu układu nerwowego np. w postaci temperamentu i sposobu reagowania na stres. Współczesne badania biologicznych uwarunkowań zaburzeń afektywnych typu endogennego koncentrują się wokół poszukiwania defektów metabolicznych w O.U.N, zaburzeń neuroprzekażnictwa ( serotonina, noradrenalina, dopamina) w O.U.N, zmian strukturalnych mózgu.

Na szczególną uwagę zasługuje rozwijające się podejście psychoimmunologiczne, które zwraca uwagę na wzajemne zależności pomiędzy funkcjami mózgu, układu wegetatywnego, hormonalnego, immunologicznego oraz reakcjami na stresogenne czynniki. Ta holistyczna koncepcja podkreśla znaczenie ściśle istniejących powiązań, pomiędzy procesami psychicznymi (emocjonalnymi) a immunologiczną (odpornościowe mechanizmy) odpowiedzią naszego organizmu. Podstawowym założeniem koncepcji jest perspektywa widzenia mózgu, układu hormonalnego i immunologicznego, jako integralnej całości wzajemnych zależności. Podejście integruje znaczenie czynników biologicznych i psychologicznych, perspektywę endogenną i psychogenną, zwraca uwagę na znaczenie czynników somatycznych i organicznych. Podkreślana jest rola obciążających emocjonalnie wydarzeń życiowych, które mają charakter negatywny (utrata, strata bliskiej osoby, poczucia bezpieczeństwa, poczucia własnej wartości, pracy, prestiżu społecznego, konflikty emocjonalne), ale również mogą być związane z sukcesem i osiągnięciem.

Centralnym zagadnieniem wiążącym się z zachorowaniem na zaburzenia afektywne, psychopatologicznym przebiegiem schorzenia i przebiegiem leczenia, okresami remisji i tendencjami epizodów choroby do nawrotów jest osobowość przedchorobowa. Doświadczenia kliniczne i badania psychologiczne zwracają uwagę na to, że istnieją cechy osobowościowe, które poprzez wpływ na nasze zachowania i styl funkcjonowania predysponują do zachorowania na depresję. Istnieją typy osobowości bardziej podatne na zachorowanie np. cechy osobowości histrionicznej, uległej, zależnej, lękliwej czy narcystycznej lub schizoidalnej. Osobowość chorych na depresję nawracającą, cechuje introwersja, perfekcjonizm oraz wysoki poziom neurotyzmu. W literaturze istniało nawet pojęcie osobowości depresyjnej mogącej determinować zachorowanie. Oznacza to, że podjęcie psychoterapii powinno być obligatoryjną formą leczenia.

Holistyczne podejście do uwarunkowań zachorowania na zaburzenia afektywne, w tym również depresji endogennej zwiększa efektywność leczenia, które tym samym powinno być kompleksowe.

Objawy Depresji Endogennej

  • Obniżony nastrój, przygnębienie, płaczliwość.
  • Zobojętnienie depresyjne, anhedonia, niemożność przeżywania zarówno smutku jak i radości. Spłycenie emocjonalne, uboga mimika twarzy.
  • Spowolnione myślenie i tempo wypowiedzi, poczucie obniżenia sprawności intelektualnej, problemy z koncentracja uwagi, pamięcią i uczeniem się.
  • Spadek/ utrata zainteresowań i aktywności, motywacji i ambicji, obniżenie sprawności zawodowej, edukacyjnej. Brak inicjatywy, planowania. Nie podejmowanie działań, wyzwań, nie kończenie zadań.
  • Tendencje do izolacji, osłabienie kontaktów społecznych, unikanie publicznych kontaktów.
  • Problemy z wykonywaniem codziennych obowiązków, pracą zawodową.
  • Spowolnienie tempa wypowiedzi.
  • Zahamowanie ruchowe, poczucie stałego zmęczenia fizycznego, apatia, brak energii życiowej.
  • Całkowite zahamowanie ruchowe – osłupienie.
  • Naprzemienne stanu niepokoju ruchowego i zahamowania ruchowego.
  • Samozaniedbywanie się.
  • Zaburzenia snu; niedostateczna ilość snu, płytki sen, wielokrotne wybudzanie się, wczesne budzenie się. Zwiększona potrzeba snu, nadmierna senność, senność w ciągu dnia.
  • Lęk, niepokój psychoruchowy, irracjonalne poczucie zagrożenia. Lęk wolno płynący.
  • Specyficzne wahania samopoczucia w ciągu dnia. Nasilenie objawów w godzinach porannych, poprawa samopoczucia wieczorem.
  • Objawy somatyczne: bóle głowy, karku, mięśni, zaparcia, suchość w ustach.
  • Brak apetytu, spadek wagi.
  • Depresyjne zaburzenia myślenia, przeżywanie nasilonego poczucia winy, zaniżona samoocena, negatywny bilans życiowy – depresyjna ocena własnej przeszłości i przyszłości.
  • Nadwrażliwość na oceny innych, dopatrywanie się złych intencji innych, doszukiwanie się złej woli innych.
  • Nasilone przewidywanie porażek i niepowodzeń.
  • Zaburzenia treści myślenia – urojenia. Urojenia są objawami psychotycznymi i występują w ciężkiej depresji, cechuje je brak krytycyzmu i dystansu. Nie podlegają perswazji. Treść depresyjnej oceny zdecydowanie odbiega od rzeczywistości.
  • Urojenia grzeszności, winy, kary.
  • Urojenia katastroficzne, klęski.
  • Urojenia hipochondryczne.
  • Natrętne myśli i czynności np. o zrobieniu sobie lub komuś krzywdy, myśli bluźniercze.
  • Nie przyjmowanie pokarmów i płynów, może doprowadzić do skrajnego wyczerpania fizycznego.
  • Nieustanne zaleganie w łóżku.
  • Rozmyślania o śmierci.
  • Tendencje do nadużywania leków uspakajających, nasennych, przeciwbólowych.
  • Zniechęcenie do życia, brak satysfakcji życiowej
  • Myśli i tendencje samobójcze, próby samobójcze.

Obrazy Kliniczne Depresji Typu Endogennego

Trafna diagnoza typu depresji, na którą pacjent choruje ma praktyczne znaczenie, bowiem warunkuje efektywniejszy dobór metod leczenia. Oczywiście granice pomiędzy poszczególnymi postaciami nie zawsze są jednoznacznie ostre, a obraz kliniczny wykazuje duże różnice u poszczególnych pacjentów. Depresja, jest u każdego niepowtarzalnym zjawiskiem i porównywalnym jedynie w pewnym zakresie. Na obraz depresji ma wpływ nie tylko rodzaj i nasilenie objawów, ale również cechy osobowościowe, styl funkcjonowania, sposób przeżywania i reagowania na chorobę. Do klinicznych typów depresji endogennej należą:

  • Depresja prosta (typowa) – obniżony nastrój, objawy somatyczne, niski poziom lęku, zaburzenia snu, myśli samobójcze.
  • Depresja z zahamowaniem (osłupienie depresyjne) – wyraźnie obniżony napęd psychoruchowy, którego nasilenie może osiągnąć formę bezruchu i mutyzmu. Urojenia depresyjne, wysoki poziom lęku.
  • Depresja urojeniowa – występują podstawowe objawy depresji. Myślenie depresyjne osiąga rozmiary urojeń. Wysoki poziom lęku, zaburzenia snu.
  • Depresja lękowa – podstawowe objawy depresji, występowanie lęku pod postacią somatyczną i behawioralną np. niepokój psychoruchowy, stany paniki, poczucie zagrożenia, zaburzenia snu, myśli samobójcze.
  • Depresja hipochondryczna – obniżony nastrój, dominuje koncentracja na zdrowiu somatycznym. Skargi somatyczne, przekonanie o zachorowaniu na nieuleczalne choroby, lęk, niepokój psychoruchowy, zaburzenia snu. Ryzyko prób samobójczych.
  • Depresja z natręctwami – przeżywanie natrętnych myśli ( o popełnionych grzechach, winach) i impulsów np. zrobienia komuś krzywdy.
  • Depresja depersonalizacyjna – dominuje depresyjne zobojętnienie. Niezdolność do przeżywania smutku i radości. Poczucie utraty empatii. Poczucie utraty sprawności procesów intelektualnych – wrażenie zachodzących procesów otępiennych.

Leczenie Depresji Endogennej

Choć wiadomo coraz więcej na temat przyczyn zachorowania na depresję, to niestety świat ciągle nie dysponuje środkami, które pozwolą usunąć tę przyczynę. Dysponujemy metodami leczenia, które zmniejszają a nawet całkowicie usuwają objawy u większości pacjentów, ale nie wykluczają ryzyka nawrotów epizodów choroby. Nie zawsze jest to leczenie farmakologiczne.

Obecnie za skuteczną pomoc w zaburzeniach depresyjnych, również o charakterze endogennym uważa się leczenie kompleksowe, które obejmuje zarówno leczenie farmakologiczne, jak i oddziaływania psychoterapeutyczne. Leki przeciwdepresyjne mają wpływ ma większość objawów depresji. Stosowane są również leki przeciwlękowe, aktywizujące – psychostymulujące oraz przeciwpsychotyczne. Stabilizatory nastroju ( leki normotymiczne) są stosowane w chorobie afektywnej dwubiegunowej. Celem leczenia farmakologicznego jest przywrócenie równowagi biochemicznej. Badania wyraźnie wskazują, że łączne leczenie farmakologiczne i oddziaływania psychoterapeutyczne są bardziej skutecznym leczeniem depresji endogennej niż metody te stosowane oddzielnie. W podjęciu decyzji o rodzaju efektywnej psychoterapii może pomóc konsultacja z psychologiem klinicznym. Błąd w diagnozie, wyborze leku czy rodzaju psychoterapii może obniżać efektywność leczenia.

Nigdy nie wiemy czy w przypadku danego pacjenta choroba ma incydentalny charakter i będzie jedynym epizodem w jego życiu, czy też będzie miała tendencje do nawrotów. Aby obniżyć ryzyko nawrotów, konieczne jest utrzymanie leczenia farmakologicznego po uzyskaniu poprawy samopoczucia, minimum przez 6 miesięcy. Badania pokazują, że w przypadku przerwania leczenia przed upływem 6 miesięcy, dochodzi do dość szybkiego nawrotu depresji. Współczesne standardy leczenia depresji endogennej zakładają długoterminowe stosowanie leków, wieloletnie w przypadku depresji nawracającej. Pożądanego efektu leczenia farmakologicznego można się spodziewać po 2 tygodniach. Jednak zdarza się, że ten okres wydłuża się, a czasami wymagana jest zmiana leku.  Należy pamiętać, że działanie leków przeciwdepresyjnych jest powolne. Nie są to leki uspakajające, więc nie można się spodziewać natychmiastowego efektu po ich zażyciu. Leki przeciwdepresyjne nie uzależniają, co jest bardzo częstym, nieuzasadnionym mitem mającym wpływ na opóźnianie decyzji o ich włączeniu. Choć leki te nie dają objawów abstynencji po ich odstawieniu, to zdecydowanie zaleca się powolne schodzenie z dawek we ścisłej współpracy z lekarzem i psychoterapeutą. Jak wszystkie leki, tak i przeciwdepresyjne mogą mieć objawy uboczne, takie zagrożenie pojawia się przy stosowaniu leków starszej generacji. Jednak nie jest to powód do rezygnacji z leczenia farmakologicznego, a jedynie zmiany leku. Lepiej są tolerowane leki nowszej generacji. Mogą się pojawić objawy uboczne, które ustępują po kilku dniach. Dość często w pierwszym etapie leczenia stosuje się dodatkowo leki uspakajające, zmniejszające objawy lęku, zanim pojawi się działanie podstawowego leku przeciwdepresyjnego.

Psychoterapia daje szansę na trwałe pokonanie choroby. Nawet obniżenie ilości nawrotów choroby, wydłużanie czasu remisji czy obniżenie nasilenia objawów w kolejnych epizodach jest sukcesem. Zazwyczaj w zaburzeniach depresyjnych wymagana jest długo terminowa terapia, której ostatecznym celem jest profilaktyka. Wyposażenie pacjenta w mechanizmy chroniące przed nawrotami choroby. Decyzja o zakończeniu terapii powinna być świadoma i omówiona z terapeutą.

Wśród metod psychoterapeutycznych szczególnie zalecana jest terapia poznawczo-behawioralna, psychoedukacja, a w wielu przypadkach psychoterapia psychodynamiczna i systemowa terapia rodzinna. Włączenie rodziny w proces leczenia jest istotną formą pomocową zarówno dla samego pacjenta, jak i członków jego rodziny, którzy również są obciążeni brzemieniem choroby. Rodzina jest naturalnym systemem wsparcia, który może mieć wpływ na przebieg chorowania i proces leczenia.

Zasadne bywa stosowanie elektrowstrząsów.

Na efektywność leczenia ma wpływ stosunkowo wczesne rozpoznanie, gdy objawy choroby nie są głęboko nasilone, a choroba nie ma charakteru przewlekłego. Odraczanie decyzji o szukaniu profesjonalnej pomocy i podjęciu leczenia, sprzyja rozwojowi choroby i utrwala objawy. Im bardziej utrwalone, tym większy wysiłek by powrócić do zdrowia i ryzyko braku satysfakcjonującej poprawy.

Leczenie depresji w szpitalu czy leczenie ambulatoryjne?

Istotnym problemem jest, gdzie powinien być leczony pacjent z diagnozą depresji endogennej, w ambulatoryjnej opiece czy powinien być hospitalizowany w oddziale całodobowym lub dziennym. Przy wyborze miejsca leczenia należy uwzględnić stan kliniczny – nasilenie objawów, ryzyko samobójstwa, ryzyko farmakoterapii w związku z wyborem leku np. zły stan somatyczny. Obraz kliniczny objawów i ich nasilenie determinuje decyzję lekarza o konieczności podjęcia leczenia szpitalnego.

W przypadku zdiagnozowanej depresji, stosowanie jedynie dobrych rad dotyczących np. „zdrowego odżywiania się, więcej odpoczynku i optymistycznego myślenia”, nie tylko nie jest skuteczne, ale może pogłębiać zaburzenie. Wyznaczanie sobie nowych systematycznych aktywności, celów, podejmowanie prób zmiany dotychczasowego stylu życia, innymi słowy próby forsowania swojej „niemożności” mają zdecydowanie destrukcyjny wpływ, zapowiadają jeszcze głębsze nasilenie objawów, a przede wszystkim pogarszają rokowania. Umiejętność bycia w roli pacjenta, gdy przeżywamy objawy depresyjne jest nie do przecenienia. Nasz organizm, odmawiając nam posłuszeństwa, poprzez manifestowanie objawów depresyjnych potrzebuje takiego „resetu”. Należy pamiętać, że nieleczone objawy depresji ulegają utrwalaniu i są mniej podatne na leczenie. Istnieje zagrożenie, że w konsekwencji ich nasilenie będzie wymagało hospitalizacji. Nie należy liczyć na spontaniczne wyciszenie się objawów. Nie ma udokumentowanych rzetelnych badań, które by wskazywały na skuteczność leczenia depresji tzw. alternatywnymi metodami np. homeopatia, środki ziołowe, hipnoza, akupunktura. Nie w każdym przypadku zachorowania na depresję konieczne jest włączenie leczenia farmakologicznego, choć rozpoznanie depresji endogennej zazwyczaj tego wymaga. Bywa, że podjęcie psychoterapii w stanach mniej nasilonych objawów depresyjnych jest wystarczającą metodą leczenia. Nie mniej zalecana jest konsultacja u lekarza psychiatry i wspólne monitorowanie objawów, przy współudziale psychoterapeuty. Nasilone objawy depresji należą do jednego z najcięższych cierpień doświadczanych w życiu, a każda nasilona postać depresji niesie za sobą poważne ryzyko śmierci samobójczej. Nasilające się każdego dnia objawy mogą spowodować, że nie zauważymy, jak choroba wymknie się spod kontroli i zacznie się rządzić własnymi prawami, przejmując kontrolę nad naszym życiem. Przeżywanie poczucia bezsilności i bezradności, zapadanie się w depresyjną otchłań może nasilać myśli i tendencje samobójcze.

Najczęściej depresja występuje, jako reakcja na stresogenne czynniki i może samoistnie minąć. Jednak jest uważana, nie bez powodu za chorobę śmiertelną, o czym świadczą poniższe dane statystyczne.

Depresja nazywana jest dżumą XXI wieku. Co 10 osoba na świecie przechodzi w życiu jeden jej epizod. W krajach Unii Europejskiej 15 % Europejczyków dotyka depresja, jest drugą po chorobie niedokrwiennej serca atakującą chorobą. Według doniesień Światowej Organizacji Zdrowia, obecnie depresja jest czwartym problemem zdrowotnym na świecie.

Za 5 lat depresja zajmie drugie miejsce w rankingu najbardziej kosztownych społecznie chorób, tuż po nowotworach. Samo leczenie psychiatryczne jest tańsze, ale koszty pośrednie niezwiązane z procedurami medycznymi – zwolnienia, zasiłki renty – są najwyższe. Jeszcze wyższe są koszty społeczne depresji – bezrobocie, marginalizacja, wykluczenie.

Raport projektu badawczego EZOP – Polska, kwiecień 2012r („Epidemiologia Zaburzeń Psychiatrycznych i Dostępność Psychiatrycznej Opieki Zdrowotnej”), który jest pierwszym ogólnopolskim oszacowaniem rozpowszechnienia problemów psychicznych wśród dorosłych Polaków wykazał, że co najmniej jedno zaburzenie psychiczne w ciągu całego życia wystąpiło aż u 23% badanych. Oznacza to, że można je stwierdzić w grupie ponad 6 milionów Polaków.

Oszacowanie wyników badania wskazuje, że zaburzenia afektywne – depresja, mania, dystymia, dotykają około 1 – 1,5 mln osób w Polsce.

Według Raportu w 2012 r. – 1,34 mln Polaków w wieku produkcyjnym ocenia swoje zdrowie psychiczne negatywnie, a skargi depresyjne spośród wszystkich badanych pojawiły się, u 30%, co oznacza, że dotyczą 8 mln osób. Wśród chorujących na depresję 40 – 80% ma myśli samobójcze. 20 – 60% podejmuje próbę samobójczą. 15% Chorych skutecznie odbiera sobie życie.

Na świecie rocznie popełnia samobójstwo – 800.000 Osób, czyli co 40 sek. w wyniku samobójstwa umiera 1 osoba.

W Polsce każdego dnia 11 Polaków odbiera sobie życie, co daje więcej ofiar niż w wyniku wypadków samochodowych w ciągu roku.

Dane policyjne mówią o około 4.500 samobójstwach rocznie, jednak ta liczba nie obejmuje zgonów po próbach samobójczych.

Wydaje się, że realnie w Polsce życie odbiera sobie 6.000 osób rocznie.

W krajach europejskich samobójstwa są główną przyczyną zgonów w wieku 15 – 29 lat.

W Polsce, rocznie około 230 młodych osób do 19 roku życia ginie samobójczą śmiercią.

 

 

No votes yet.
Please wait...

Dodaj komentarz

avatar
  Subscribe  
Powiadom o