Leczenie bezsenności

Bezsenność jest jednym z najczęstszych objawów, na którą skarżą się pacjenci zarówno w gabinetach lekarzy psychiatrów, psychologów, jak i specjalistów zajmujących się zdrowiem somatycznym, w każdym jego obszarze. Ocenia się, że cierpi na nią około 10% społeczeństwa, a na okresową bezsenność nawet 20-30%. Zaburzenia snu mogą być objawem wtórnym wielu zaburzeń psychicznych, mogą towarzyszyć chorobom somatycznym, ale również mogą być zaburzeniem pierwotnym i wynikiem endogennych nieprawidłowości generowania snu. Od prawidłowej diagnozy przyczyn problemów ze snem zależy proces leczenia. Najbardziej właściwym lekarzem, który może zdiagnozować przyczyny bezsenności, jej rodzaj i bez względu na uwarunkowania, podjąć leczenie jest psychiatra. W zaburzeniach snu, uwarunkowanych psychogennie i związanych z zaburzeniami zdrowia psychicznego niezbędne jest obok leczenia farmakologicznego podjęcie oddziaływań psychoterapeutycznych.

Przyczyny bezsenności

Zaburzenia snu mogą wynikać:

  • Ze schorzeń psychicznych
  • Ze schorzeń układu nerwowego, powodów neurologicznych.
  • Ze schorzeń somatycznych
  • Endogenne, pierwotne zaburzenia snu
  • Z egzogennych przyczyn, spowodowanych działaniem substancji psychoaktywnych, uzależnieniami, również od środków nasennych, czynników środowiskowych, higieny snu, związanych ze stresem.

Objawy bezsenności

Bezsenność w Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Snu występuje pod postacią, jako przygodna, krótkotrwała i przewlekła.

Bezsenność przygodna jest najczęściej kilkudniowa i może być związana ze zmianą stref czasowych, zmianowością pracy czy nagłym stresogennym wydarzeniem życiowym lub oczekiwaniem na ważne zdarzenie.

Bezsenność krótkotrwała może mieć związek z przewlekłym czynnikiem stresowym np. strata bliskiej osoby, nagłą chorobą somatyczną.

Bezsenność przewlekła jest diagnozowana, jeśli trwa powyżej miesiąca i występuje, co najmniej 3 razy w tygodniu. Jest określana, jako subiektywne poczucie niedostatecznej ilości i/lub złej jakości snu.

Bezsenność przewlekła pierwotna jest związana z endogennymi nieprawidłowościami generowania snu, może mieć charakter okresowy lub przewlekły. Bywa, że jest zaburzeniem trwającym od dzieciństwa (bezsenność idiopatyczna) i jest związana z uszkodzeniem struktur mózgu odpowiedzialnych za sen i czuwanie.

Bezsenność przewlekła wtórna jest związana z chorobami somatycznymi, zaburzeniami psychicznymi lub środkami psychoaktywnymi.

Zaburzenia snu w zaburzeniach psychicznych

Zaburzenia snu często są objawem zaburzeń zdrowia psychicznego.

90% pacjentów z rozpoznaną depresją cierpi z powodu bezsenności. Wystąpienie specyficznych objawów depresji poprzedzają nawet kilka tygodni wcześniej zaburzenia snu, głównie bezsenność. Bezsenność jest objawem, który może wyprzedzać kolejne nawroty depresji.  Bezsenność jest jednym z najczęstszych objawów tzw. depresji maskowanej, i cechuje się wczesnym wybudzaniem. W zaburzeniach depresyjnych może również występować nadmierna senność.

W zaburzeniach afektywnych dwubiegunowych i depresji sezonowej może występować bezsenność lub nadmierna senność.

Zaburzenia snu występują w nerwicach: zespołach lękowych, depresyjno-lękowych, psychosomatycznych, napadach paniki, oraz w przebiegu uzależnienia od alkoholu i środków psychoaktywnych.

Zaburzenia snu występują w zaburzeniach schizofrenicznych. Bezsenność jest częstym objawem sygnalizującym ryzyko nawrotów epizodów psychotycznych schizofrenii, należy do objawów zwiastujących ryzyko nawrotu, bądź towarzyszy nasilonym objawom psychotycznym.

Bezsenność w chorobach somatycznych

Zaburzenia snu towarzyszą licznym zaburzeniom somatycznym o charakterze kardiologicznym, zaburzeniom układu oddechowego, płuc i oskrzeli, zaburzeniom układu pokarmowego, żołądkowo-przełykowym, chorobie wrzodowej.

Zaburzenia snu występują w chorobach Ośrodkowego Układu Nerwowego np. zaburzenia o charakterze otępiennym, choroba Parkinsona, choroba Alzheimera. Polegają często na odwróceniu rytmu dobowego snu i czuwania, z nasilonym niepokojem w godzinach nocnych. Pacjent wstaje w nocy z łóżka, błądzi po mieszkaniu, próbuje wykonywać różne czynności, opuścić mieszkanie. Towarzyszy temu nasilony lęk, zachowania agresywne, dezorientacja.

Zaburzenia snu spowodowane substancjami psychoaktywnymi.

Powodem bezsenności może być nadużywanie środków psychostymulujących np. amfetamina, kofeina, kokaina, opioidy, nadużywanie alkoholu. Nadużywanie leków nasennych i benzodiazepin powoduje bezsenność. Niektóre leki przeciwdepresyjne i neuroleptyki, leki stosowane w chorobach somatycznych, mogą być również powodem bezsenności.

Stres a bezsenność

Szczególną uwagę należy zwrócić na coraz częściej pojawiającą się bezsenność u młodych osób w wieku produkcyjnym, która ma związek z funkcjonowaniem zawodowym. Aktywność zawodowa powinna być źródłem satysfakcji i rozwoju osobistego, ale zbyt często staje się źródłem subiektywnego poczucia porażek i dyskomfortu psychicznego, co w konsekwencji niesie ze sobą negatywne skutki dla zdrowia psychofizycznego. Miejsce pracy coraz częściej staje się dla licznej grupy pracowników przewlekłym czynnikiem stresogennym i niebezpiecznym zagrożeniem dla zdrowia. W Europie 28% pracowników podaje, że odczuwa stres w pracy.  Dodatkowymi obciążeniami jest często brak nadziei na stabilną pracę, życie w permanentnym poczuciu zawodowej, pracowniczej, a tym samym ekonomicznej niepewności. Wszystko to powoduje, że miejsce pracy staje się powodem życia w permanentnym stresie. Czynnikami prowokującym liczne zaburzenia psychiczne, w tym zaburzenia snu typu bezsenność mogą być:

  • Przewlekłe, zwykłe obciążenie pracą.
  • Skrajne przeciążenie.
  • Wyczerpanie, będące skutkiem przewlekłego zmęczenia.
  • Poczucie wypalenia zawodowego.
  • Permanentny niepokój związany z obawą utraty pracy.
  • Konieczność kolejnych adaptacji, uczenie się nowych zadań przy częstych zmianach pracy.
  • Doświadczanie stale silnych negatywnych emocji w pracy, np. gniewu, złości, frustracji, poczucia bezradności, beznadziejności, poczucia chaosu związanego z nadmiarem obowiązków i zbyt dużego tempa pracy.
  • Poczucie braku kontroli i wpływu na sposób wykonywania pracy.
  • Poczucie braku możliwości decydowania, niezależności w pracy.
  • Poczucie braku zaufania do współpracowników i złe relacje interpersonalne, konflikty interpersonalne.
  • Brak pozytywnych informacji zwrotnych, przyjaznej atmosfery. Tym samym wzmacniana jest niska samoocena, negatywna ocena bilansu życiowego, poczucie braku kompetencji, bycia nieodpowiednim pracownikiem, poczucie bezwartościowości, stała obawa przed niesprostaniem oczekiwaniom.

W efekcie tych czynników pojawiają się i utrzymują się zaburzenia emocjonalne, których objawem jest bezsenność, nadmierna senność, poczucie, że sen nie zapewnia regeneracji i relaksu. Pojawiają się stany lękowe, depresyjne, bądź przewlekłe objawy chorób somatycznych, które nie są zdiagnozowane w kategoriach psychosomatycznych, depresyjnych i lękowych, a tym samym nie poddają się efektywnemu internistycznemu leczeniu farmakologicznemu.

Bezsenności może towarzyszyć:

  • Apatyczność, bierność, niski poziom kreatywności, spadek energii życiowej.
  • Obniżona samoocena, która ma wpływ na efektywność pracy. Brak wiary we własne możliwości. Pojawia się przekonanie o nietrafności życiowych wyborów, nieprzydatności zdobytego wykształcenia i posiadanych kompetencji.
  • Trudności z wywiązywaniem się z obowiązków, podejmowaniem nowych wyzwań i zadań.
  • Postawy rezygnacyjne, tendencje do izolacji i wycofywania się z aktywności, rezygnacji z zamierzonych celów i ambicji, nadziei na rozwój i awans.
  • Rezygnacja i unikanie kontaktów społecznych.
  • Trudności w koncentracji, przerzutności uwagi, problemy z zapamiętywaniem i uczeniem się.
  • Ograniczone możliwości przyswajania nowych informacji.
  • Poczucie chaosu w myśleniu, przyspieszony lub spowolniony tok myślenia.
  • Problemy z samodyscypliną.
  • Trudności w organizacji i planowaniu.
  • Narasta przekonanie, że nie ma się wpływu na własny rozwój i stabilną perspektywę ekonomiczną.

Do stresogennych czynników warunkujących bezsenność należy zaburzenie po stresie traumatycznym PTSD, czyli wydarzeniu zagrażającemu życiu i zdrowiu np. klęski żywiołowe, poważne wypadki, akty związane z przemocą – gwałt, napady, napastowanie seksualne, mobbing itp.

Zaburzenia snu u dzieci i młodzieży

Bezsenność u dzieci może mieć charakter zaburzenia pierwotnego i jest określana, jako bezsenność idiopatyczna, która jest uwarunkowana strukturą mózgu odpowiedzialną za stany snu i czuwania. Częściej jednak związana jest z higieną snu, stylem funkcjonowania w ciągu dnia i dietą. Podobnie, jak w przypadku osób dorosłych bezsenność u dzieci może być związana z problemami i zaburzeniami psychicznymi np.:

  • Zaburzeniami emocjonalnymi charakterystycznymi dla wieku rozwojowego, np. przeżywaniem lęku separacyjnego i uogólnionego, fobii szkolnych i fobii społecznych.
  • Objawami ADHD – zespołu nadpobudliwości psychoruchowej
  • Zaburzeniami zachowania.
  • Zaburzeniami rozwoju umiejętności szkolnych.
  • Zaburzeniami depresyjnymi, stanami maniakalnymi.
  • Zaburzeniami psychotycznymi okresu adolescencji.
  • Zaburzeniami odżywiania.
  • Nadużywaniem środków psychoaktywnych.
  • Występowaniem przemocy w rodzinie i innych stresogennych czynników w funkcjonowaniu rodziny.
  • Przemocą rówieśniczą.
  • Wykorzystywaniem seksualnym.

W przypadku problemów ze snem u dzieci i młodzieży bezwzględnie wskazana jest konsultacja u psychologa klinicznego i/lub lekarza psychiatry i podjęcie oddziaływań psychoterapeutycznych.

Leczenie bezsenności

Jak walczyć z bezsennością? Prawidłowe i efektywne leczenie bezsenności jest zależne od profesjonalnej diagnozy jej uwarunkowań, którą powinien przeprowadzić lekarz psychiatra i/lub psycholog kliniczny. Bezsenność powinna być zawsze traktowana, jako objaw, niekiedy wiodący złożonego zespołu psychopatologicznego np. nerwicowego, depresyjnego, psychotycznego, czy zaburzeń o podłożu organicznym. Inaczej będzie leczona bezsenność pierwotna, inaczej, jeśli bezsenność występuje w przebiegu niezdiagnozowanego do tej pory zaburzenia psychicznego np. depresyjnego lub, jako objaw zwiastujący nawrót zaburzenia psychicznego afektywnego czy psychotycznego, jeszcze inne jest leczenie, gdy bezsenność jest związana z cechami osobowościowymi i stylem funkcjonowania, zaburzeniami nerwicowymi, w których występuje poczucie przewlekłej bezsenności lub, gdy jest związana z przewlekłymi czynnikami stresogennymi i adaptacyjnymi. W większości przypadków leczenie farmakologiczne bezsenności powinno mieć charakter doraźny, krótkotrwały i wspomagający podstawowe leczenie zaburzenia, którego bezsenność jest objawem.

Ogromne rozpowszechnienie leków nasennych i problemów związanych z ich przewlekłym nadużywaniem, skutkuje poważnymi, wtórnymi objawami abstynencyjnymi i przewlekłymi, nieleczonymi prawidłowo zaburzeniami psychicznymi. I tak np. w zaburzeniach depresyjnych objawy bezsenności ustępują po włączeniu leczenia przeciwdepresyjnego. Podobnie w przypadku zachorowań na psychozy, w których bezsenność jest związana z lękiem psychotycznym, który towarzyszy urojeniom i halucynacjom. Leki przeciwpsychotyczne usuwając objawy psychotyczne normalizują sen.

Skutkami nieleczonej bezsenności szczególnie przewlekłej, jest nasilenie i utrwalanie się objawów nieleczonego zaburzenia, którego jednym z przejawów jest bezsenność. Przewlekłość nieleczonego zaburzenia skutkuje gorszą efektywnością leczenia i gorszymi rokowaniami przebiegu choroby w przyszłości.

Do najczęstszych form leczenia bezsenności należy:

Centrum Medyczne Salus Pro Domo w Warszawie oferuje diagnozę i kompleksowe leczenie zaburzeń snu.