Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne, OCD definicja, objawy, leczenie

W skrócie – czym jest OCD

Zaburzenie obsesyjno-kompulsyjne (OCD) to przewlekłe zaburzenie psychiczne charakteryzujące się występowaniem natrętnych myśli (obsesji) oraz powtarzalnych zachowań lub rytuałów (kompulsji), które mają na celu zmniejszenie odczuwanego lęku. Objawy OCD mogą znacząco utrudniać codzienne funkcjonowanie, wpływając na życie zawodowe, społeczne i rodzinne. W artykule wyjaśniamy, czym jest OCD, jakie są jego najczęstsze objawy, przyczyny oraz skuteczne metody leczenia oparte na aktualnej wiedzy medycznej i psychoterapeutycznej.

Jeśli to, co czytasz, dotyczy też Ciebie lub Twojej bliskiej osoby— możesz umówić się na darmową konsultację psychologiczną z certyfikowanym psychologiem klinicznym Lucyną Muraszkiewicz.

Zadzwoń: 22 608 05 53

Nerwica Natręctw

W Międzynarodowej Klasyfikacji Zaburzeń Psychicznych i Zaburzeń Zachowania Zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne należą do zaburzeń nerwicowych, co wskazuje na psychologiczne uwarunkowania. Zaliczane są do zaburzeń lękowych. Potocznie są określane, jako Nerwica Natręctw. Zespół natręctw uważany jest za jedną z najbardziej obciążających postaci zaburzeń nerwicowych. Jest zaburzeniem przewlekłym, może mieć charakter nawracający z okresami remisji. Niekorzystne rokowanie jest związane ze wczesnym początkiem zaburzenia, nasilonymi objawami wymagającymi hospitalizacji, oraz nasilonymi zaburzeniami osobowości, bądź występującymi urojeniowymi nastawieniami.

Jakie są objawy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego OCD

Objawy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego są określane skrótowo, jako „natręctwa”, i potocznie nazywane, jako nerwica natręctw.
Cechą zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych są obsesyjne myśli i natrętne czynności, kompulsje. Większość pacjentów doświadcza zarówno natrętnych myśli, jak i natrętnych czynności, a oba objawy mogą być w równym stopniu nasilone.

Wspólną cechą objawów o charakterze natręctw i obsesji jest poczucie przymusu i dążenie do przeciwstawienia się temu przymusowi. Właśnie ten przymus – Ananke , różni kompulsje od normalnego zachowania. Natrętne myśli nie muszą mieć wyraźnego związku z kompulsjami.

Objawy zaburzenia obsesyjno-kompulsyjnego (OCD)

Obsesje – nawracające natrętne myśli. Są to myśli, idee, wyobrażenia, impulsy, które pojawiają się w sposób nawracający. Pojawiają się wbrew woli i budzą wewnętrzny sprzeciw. Pomimo prób opierania się im, stereotypowo powracają i powtarzają się. Ich treść jest bezsensowna, absurdalna.

Zaburzenia OCD – Obsesyjno-Kompulsyjne. Przykłady obsesyjnych myśli:

• Nieustanne wątpliwości czy dobrze wykonałem określoną czynność, wyłączyłem gaz, żelazko, zamknąłem drzwi, czy nie potrąciłem kogoś w czasie jazdy samochodem.
• Myśli dotyczą potrzeby utrzymywania porządku, sprzątania, układania rzeczy w określony sposób.
• Myśli i wyobrażenia, że nie będę w stanie oprzeć się impulsowi zrobienia komuś krzywdy. Obawy przed impulsywnym zrobieniem komuś krzywdy, zgwałceniem, zabiciem kogoś, nawet dziecka.
• Przeżywanie niechcianych i nieuzasadnionych negatywnych emocji, pretensji, wrogości wobec najbliższych.
• Dość często dotyczą treści religijnych. Obsesyjne myślenie o treści bluźnierczej wobec Boga, sprzeczne z religijnym zaangażowaniem. Z tego powodu mogą budzić poczucie winy, które może prowadzić do myśli samobójczych.
• Natrętne myśli mogą mieć charakter niekończących się pseudofilozoficznych rozważań.
• Obsesyjne przeżywanie, że czegoś się nie zrobiło.
• Ciągła analiza alternatywnych rozwiązań, co spowalnia działania, podejmowanie decyzji.
• Dotyczą konieczności unikania zarazków, brudu, obsesyjne myślenie o przestrzeganiu zasad higieny.
• Dotyczą tematów związanych z seksualnością.
• Myśli o charakterze wulgarnym.
• Bluźnierstwa
• Obawy przed niewłaściwym zachowaniem się.
• Obawy przed publicznym obnażeniem się.
• Myśli o obscenicznych treściach, pornograficzne wyobrażenia.

Kompulsje – przymusowe czynności, rytuały.

Kompulsje – przymus wykonywania określonych czynności. Są to nawracające, powtarzające się czynności, bezsensowne, nie efektywne. Nie są przyjemne i nie służą wykonaniu jakiegoś zadania. Próby oporu są nieskuteczne. Zazwyczaj wykonywanie tych natrętnych czynności ma zapobiegać jakimś mało prawdopodobnym zdarzeniom, które w przekonaniu pacjenta mogą się wydarzyć, jeśli zaniecha tych rytuałów. Są tak silne, że pacjent wykonuje je pomimo, że są bezsensowne, dziwaczne i zwracają uwagę otoczenia, co go kompromituje i zawstydza.

Zaburzenia Obsesyjno – Kompulsyjne. Przykłady objawów kompulsyjnych:

• Mycie rąk, ciała.
• Nieustanne pranie odzieży.
• Sprzątanie
• Pedantyczne układanie przedmiotów w określonej kolejności np. ubrań w szafie
• Wielokrotne sprawdzanie np. rachunków, zamkniętych drzwi, zakręconej wody, gazu.
• Wielokrotne powtarzanie liczb, określonych słów.
• Odliczanie, patrzenie na określony kolor.
• Wykonywanie określonych ruchów.
• Stałe aranżowanie symetrycznych układów, przedmiotów.
• Natrętne czynności mogą mieć charakter ceremonii, określonych rytuałów. Rytuały, jak i obsesyjne myśli, mogą mieć zabarwienie „magiczne” i sprawiają wrażenie „odczyniania”. Celem wykonania określonej czynności jest zapobieganie niepożądanym zdarzeniom i konsekwencją. Jest to np. przymus wykonywania określonych ruchów, w określonej kolejności i określoną liczbę razy, z pedantyczną dokładnością. Jest to np. sposób ubierania się, rozbierania, mycia. Nie dokładne wykonanie rytuału wymusza powtórzenie całego ciągu czynności.

Czym są zaburzenia obsesyjno – kompulsywne (OCD)

Objawy zaburzeń obsesyjno – kompulsyjnych to ciągła kontrola nad sobą, swoimi zrachowaniami. Myśli natrętne i przymusowe czynności stanowią źródło cierpienia i zdecydowanie przeszkadzają w codziennym funkcjonowaniu, wykonywaniu zadań i wywiązywaniu się z obowiązków. Często towarzyszą im objawy lękowe, napięcie, niepokój, fobie. Przymusowe czynności rytualne zabierają bardzo wiele czasu, towarzyszy im ciągłe niezdecydowanie, spowalniają wykonywane zadania, są powodem nie wywiązywania się z obowiązków rodzinnych, zawodowych, edukacyjnych. Sprawiają, że podjęcie najprostszej codziennej decyzji staje się ogromnym wyzwaniem. Nasilone prowadzą do wypadnięcia z aktywności społecznych, prowokują izolację i marginalizacje społeczną. Uniemożliwiają codzienne funkcjonowanie.
Myśli i natrętne czynności są diagnozowane przez pacjenta, jako własne. W przeciwieństwie do występowania podobnych objawów w zaburzeniach urojeniowych, które są diagnozowane, jak nasyłane z zewnątrz. Zazwyczaj zaburzenie pojawia się w okresie dzieciństwa lub wczesnej dorosłości. Przebieg zaburzenia jest bardzo zróżnicowany.

Uważa się, że natrętne czynności chronią przed nasileniem lęku, neutralizują wyobrażenia o zagrożeniu ze strony otoczenia lub spowodowane własnym działaniem. Przeciwstawienie się przymusowi wykonywania kompulsyjnych czynności nasila lęk i napięcie. Z drugiej strony uleganie przymusowi również jest źródłem cierpienia. Narażają na śmieszność, dziwaczność, prowokują marginalizacje społeczną. Zdecydowanie obniżają jakość życia, wymuszają konieczność rezygnacji z planów, ambicji, utrudniają wykorzystanie potencjału intelektualnego, zdolności i talentów. Bywa, ze skutkują poważnymi problemami ze zdrowiem fizycznym, np. intensywne mycie rąk prowadzi do zmian skórnych, problemów dermatologicznych, czy kompulsyjne mycie zębów może być przyczyną chorób przyzębia.

Co to są zaburzenia obsesyjno- kompulsywne. Jakie są przyczyny zaburzenia obsesyjno- kompulsywne

Badania pokazują, że istnieje ścisła korelacja pomiędzy natręctwami i przeżywaniem objawów depresyjnych. Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne mogą być identyfikowane u pacjentów leczących się z diagnozą zaburzeń depresyjnych. Te dwa zaburzenia często współwystępują. Zaburzenie często się rozwijają u osób, których osobowość wykazuje cechy anankastyczne, nasilonego perfekcjonizmu. Natręctwa mogą występować w przebiegu zaburzeń schizofrenicznych, afektywnych, organicznych. Mogą być obecne w różnych zaburzeniach neurologicznych.

Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na pytanie o etiopatogenezę zespołu natręctw.

• Czynniki genetyczne – badania wskazują na istotną korelację dziedziczenia OCD, jednak predyspozycja do wystąpienia zaburzenia jest zależna od kilku- kilkunastu genów.
• Układ neuroprzekażnictwa – badania wskazują na istotną rolę neuroprzekaźników, zaburzenia systemu przekaźnictwa serotoninergicznego i dopaminergicznego.
• Neuropsychologiczne uwarunkowania – zmiany w O.U.N w zespole natręctw zostały potwierdzone w badaniach neuropsychologicznych. Zmiany dotyczą głównie kory czołowej.

Leczenie Zaburzeń Obsesyjno-kompulsyjnych

Zaburzenia obsesyjno – kompulsywne wymagają profesjonalnej diagnozy, ich obraz, przebieg i kontekst może sugerować rozpoznanie zaburzeń nerwicowych, ale również skłaniać do podejrzenia rozwoju innych zaburzeń np. procesu psychotycznego czy zaburzeń o podłożu organicznym i poważnym uszkodzeniu O.U.N. Natręctwa mogą występować również w zaburzeniach odżywiania.

Jak wygląda leczenie Zaburzeń Obsesyjno-kompulsyjnych

Leczenie objawów jest zależne od diagnozy, i odpowiedzi na pytanie, w przebiegu jakiego zaburzenia pojawiają się objawy. Nerwicowy charakter objawów wymaga podjęcia psychoterapii. Za najbardziej efektywną psychoterapię uznaje się poznawczo – behawioralną i psychodynamiczną.

Jednak, równolegle z psychoterapią często wymagane jest podjęcie leczenia farmakologicznego. Nasilenie objawów obsesyjno – kompulsyjnych prowokuje obniżony nastrój i rozwinięcie zespołu depresyjnego. Celowym jest wówczas włączenie leczenia lekami przeciwdepresyjnymi.

Za efektywne leczenie farmakologiczne uznaje się leczenie lekami z grupy SSRI ( inhibitory wychwytu zwrotnego serotoniny), włączenie neuroleptyków, bądź leków przeciwdrgawkowych.

Zazwyczaj objawy obsesyjno-kompulsyjne są niezwykle uciążliwe dla członków najbliższego otoczenia pacjenta, rodziny. Często objawy wymuszają na całej rodzinie zmianę stylu funkcjonowania, i tym samym paradoksalnie rodzina podtrzymuje nasilenie objawów. Pacjent wywiera presję na bliskich, by podporządkowali się rytuałom, bądź brali w nich udział. Jeśli styl funkcjonowania rodziny utrudnia pacjentowi wykonywanie natrętnych czynności, pacjenci w sposób agresywny wymuszają podporządkowanie się, często „terroryzując” rodzinę. Prowokuje to bardzo wysoki poziom negatywnych emocji w relacjach rodzinnych. Rodziny są bezradne, nie wiedzą, jak sobie radzić, czy podporządkować się by nie nasilać negatywnych emocji, czy przeciwstawiać się. Przeciwstawianie się, traktują jako zwiększanie cierpienia i dyskomfortu pacjenta, czego chcieliby uniknąć.

Bywa, że profesjonalnej pomocy psychoterapeutycznej potrzebuje cała rodzina pacjenta. Z tego powodu, poza psychoterapią indywidualną warto skorzystać w procesie leczenia z systemowej psychoterapii rodzinnej.

Centrum Medyczne Salus Pro Domo w Warszawie oferuje diagnozę i kompleksowe leczenie psychofarmakologiczne zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych.

Źródła

1. American Psychiatric Association. (2022). DSM-5-TR: Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders.
2. Abramowitz J.S., Taylor S., McKay D. (2009). Obsessive-compulsive disorder. The Lancet.
3. Stein D.J. et al. (2019). Obsessive-compulsive disorder. Nature Reviews Disease Primers.
4. National Institute of Mental Health (NIMH)
5. International OCD Foundation (IOCDF) oraz APA DSM-5-TR
6. AACAP Practice Parameters (American Academy of Child and Adolescent Psychiatry)
7. NICE Guideline NG31 Obsessive-compulsive disorder and body dysmorphic disorder.
8. APA Practice Guideline for the Treatment of Patients With OCD.
9. Brakoulias V. et al. (2017). Comorbidity in OCD.