ADHD – objawy, przyczyny, diagnoza i leczenie

W skrócie

ADHD (zespół nadpobudliwości psychoruchowej z deficytem uwagi) to jedno z najczęściej diagnozowanych zaburzeń neurorozwojowych u dzieci i dorosłych. Objawia się trudnościami z koncentracją, impulsywnością oraz nadmierną aktywnością, które mogą wpływać na naukę, pracę i relacje społeczne. W artykule wyjaśniamy, czym jest ADHD, jakie są jego objawy i przyczyny, jak przebiega diagnoza oraz jakie metody leczenia i wsparcia są obecnie uznawane za najskuteczniejsze.

Jeśli to, co czytasz, dotyczy też Ciebie lub Twojego dziecka — możesz umówić się na darmową konsultację psychologiczną z certyfikowanym psychologiem klinicznym Lucyną Muraszkiewicz.

Zadzwoń: 22 608 05 53

Sprawdź ofertę – PODSTAWOWY PAKIET DIAGNOSTYCZNY ADHD

Zaburzenia hiperkinetyczne

Zaburzenie to charakteryzuje się trwałymi problemami w sferze behawioralnej i poznawczej, czyli problemami z utrzymaniem uwagi, kontrolą impulsywności i nadmierną ruchliwością. ADHD jest zaburzeniem mechanizmów samokontroli, u podłoża objawów ADHD istnieje przewaga procesów pobudzenia nad hamowaniem, nieprawidłowość procesów hamowania. Zaburzenie dezorganizuje funkcjonowanie dziecka szczególnie w obszarach funkcjonowania szkolnego i społecznego. Cechą zaburzenia jest wczesny początek, a nadmierna aktywność, problemy z kontrolą zachowania, problemy z uwagą i koncentracją na zadaniach, pojawiają się i utrzymują we wszystkich sytuacjach i sferach funkcjonowania dziecka.

Pierwsze objawy ADHD

Zaburzenia hiperkinetyczne zawsze zaczynają się w ciągu pierwszych 5 lat życia dziecka, najczęściej objawy nasilają się pomiędzy 6 – 9 rokiem życia. Zaburzenie jest głównie rozpoznawalne u dzieci w wieku pomiędzy 7 – 9 rokiem życia, ponieważ wówczas intensywnie ujawnia się ono w problemach związanych z konieczną adaptacją do warunków szkolnych i wymusza u dziecka określone zachowania, którym okazuje się, że dziecko nie jest w stanie sprostać. Charakterystyczne cechy zaburzenia – nadaktywność, pobudzenie, ruchliwość, brak wytrwałości i problemy z koncentracją uwagi najbardziej manifestują się w sytuacjach ustrukturalizowanych, zorganizowanych, wymagających skupienia, spokoju i znacznego stopnia samokontroli.  Zauważalny jest wówczas nadmiar aktywności, brak wytrwałości w działaniach, porzucanie jednych na rzecz kolejnych, i zazwyczaj nie kończenie żadnego z nich. Ocenia się, że zaburzenie występuje u 5,3% dzieci i 4,4% okresu dorastania.  Objawy ADHD utrzymują się w okresie dorastania (70% pacjentów) i życiu dorosłym (30-50% pacjentów). Wprawdzie objawy w wieku dorosłym nie są tak bardzo nasilone, jak u dzieci, jednak mogą zaburzać funkcjonowanie zawodowe i społeczne. Zespół ADHD zwiększa ryzyko współwystępowania, również w życiu dorosłym innych zaburzeń np. depresyjnych, lękowych, zaburzeń zachowania, uzależnienia od alkoholu i narkotyków, zaburzeń osobowości.

Diagnoza ADHD

Kto diagnozuje ADHD?

ADHD wymaga specjalistycznej diagnozy psychologa klinicznego, ponieważ poziom zaburzenia i jego przebieg jest uwarunkowany wieloma czynnikami, zaburzenie może przejawiać się różnym nasileniem i różnymi objawami. Zaburzony poziom funkcjonowania dziecka najczęściej jest zmienny i zależny od środowiska i sytuacji społecznych. Zdarza się, że w niektórych sytuacjach objawy są zupełnie nie widoczne, np. w sytuacji badania dziecka przez psychologa. Dlatego właściwe diagnozowanie wymaga wszechstronnej, wielopłaszczyznowej obserwacji, psychologicznego wywiadu funkcjonowania szkolnego, pozalekcyjnego, rówieśniczego i wywiadu rodzinnego. Psychologiczne badanie diagnostyczne powinno zawierać ocenę, na ile zaburzenia nadruchliwości, impulsywności i koncentracji uwagi wpływają na obniżenie funkcjonowania szkolnego i oceny szkolne dziecka, na ile zaburzają relacje rówieśnicze i funkcjonowanie w domu. Istotne jest wykluczenie innych problemów, zaburzeń i chorób somatycznych, które mogą imitować syndrom ADHD np. dziecko chore na padaczkę może mieć problemy z koncentracją uwagi. W niektórych przypadkach psycholog może poprosić lekarza psychiatrę o konsultację, w celu np. weryfikacji diagnozy różnicowej z zaburzeniem psychicznym, neurologicznym, somatycznym.

ADHD może ujawniać się w różnych podtypach:

• Z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi, związane z zaburzeniem samokontroli
• Z przewagą nadaktywności, głównym podłożem jest zaburzenie kontrolowania zachowania
• Podtyp mieszany, występuje najczęściej, największe nasilenie objawów

Objawy ADHD u dzieci i młodzieży

Objawy Dotyczące Zaburzenia Uwagi, Funkcjonowania Poznawczego, Emocjonalnego i Społecznego

Jak rozpoznać ADHD u dziecka?

Objawy ADHD w wieku przedszkolnym, (3-5-latka):

• Nadmierna labilność emocjonalna.
• Problemy w utrzymaniu aktywności na jednej zabawie.
• Nadmierna drażliwość.
• Problemy w relacjach z rówieśnikami w przedszkolu, podporządkowaniu się zasadom zabawy w grupie.
• Łatwość popadania w stany frustracji.
• Problemy separacyjne, lęk separacyjny.

Objawy, które mogą imitować symptomy ADHD u dziecka w wieku przedszkolnym, należy bezwzględnie skonsultować z psychologiem, ponieważ mogą również być przejawem wielu poważnych zaburzeń rozwojowych, skutkiem niewłaściwego systemu wychowywania, który może utrwalać niepokojące syndromy. Im wcześniejsze zdiagnozowanie zaburzenia o charakterze ADHD i szybkie włączenie oddziaływań pomocowych dla rodziców, tym lepsze prognozy dotyczące efektywnego funkcjonowania dziecka w przyszłości.

Dziecko 2- 3 letnie może sprawiać kłopoty, przypominające ADHD np. brak umiejętności koncentracji przez dłuższy czas na zabawie, może wymuszać na otoczeniu ciągłe okazywanie zainteresowania i uwagi, domagać się nieustannie obecności rodzica i wspólnej zabawy, jednak takie zachowanie może być przejawem niewłaściwych metod wychowawczych, nadmiernej opiekuńczości, kontroli, lub wysokiego poziomu lęku i obaw przeżywanych przez matkę, skutkiem, czego dziecko nie zostało wyuczone umiejętności organizowania sobie zabawy, samodzielności adekwatnej do wieku rozwojowego. Wielu rodziców jest przekonanych, że objawy ADHD dostrzega już w wieku niemowlęcym. W większości przypadków obserwowane symptomy, są skutkiem niewłaściwej opieki nad dzieckiem. Niemniej wymagają specjalistycznej konsultacji psychologa klinicznego, ponieważ mogą być również powodem wielu zaburzeń rozwojowych, w tym o podłożu neurologicznym.

Objawy ADHD w wieku szkolnym

• Krótki czas skupienia uwagi.
• Łatwe rozpraszanie się pod wpływem bodźca.
• Słaba przerzutność uwagi.
• Trudność w ocenie ważności dopływających informacji.
• Brak powściągu myślowego.
• Pochopne wnioskowanie i formułowanie sądów, poglądów.
• Trudności w planowaniu.
• Trudność w przewidywaniu konsekwencji swoich zachowań i zdarzeń.
• Trudności w uczeniu się w oparciu o doświadczenie, generalizowaniu doświadczenia.
• Trudności z werbalizowaniem stanów emocjonalnych.
• Zaburzenie poczucia czasu.
• Nie zwracanie uwagi na szczegóły.
• Gubienie rzeczy.
• Zapominanie w toku codziennych czynności.
• Niepowodzenia w postępowaniu z instrukcjami.
• Niski poziom umiejętności organizowania i planowania.
• Męczliwość, problemy z utrzymaniem wysiłku w dłuższej aktywności umysłowej.
• Tendencje do nadmiernego fantazjowania.

Sposób mówienia:

• Trudności w budowaniu złożonych wypowiedzi ustnych i pisemnych.
• Szybkie mówienie, „połykanie” słów.
• Skróty myślowe.
• Zniekształcanie słów.

Funkcjonowanie w sferze emocjonalnej

• Labilność emocjonalna
• Problemy z kontrolą emocji
• Wylewne okazywanie emocji
• Problemy z rozpoznawaniem własnych stanów emocjonalnych i odczytywaniu ich u innych
• Nadmierna drażliwość
• Lękliwość

Dzieci z podtypem z przewagą zaburzeń koncentracji uwagi są:

• Powolne, zapominają.
• Łatwo się nudzą.
• Mają wolniejsze tempo przetwarzania informacji.
• Problemy z motywacją.
• Gorsze funkcjonowanie poznawcze.
• Nieśmiałe, wycofane, niski poziom umiejętności społecznych.

Nadmierna aktywność i impulsywność ( dzieci nadpobudliwe)

• Bycie w ciągłym ruchu.
• Hałaśliwość.
• Syndrom niespokojnych nóg i rąk.
• Udzielanie odpowiedzi na niedokończone pytania.
• Problem z oczekiwaniem na swoją kolejkę.
• Nadmierne wypowiadanie się.

Funkcjonowanie społeczne.

• Bycie w centrum uwagi, skupianie uwagi na sobie.
• Przeszkadzanie, przerywanie aktywności innym.
• Brak dystansu, powściągliwości i hamulców społecznych w relacjach z dorosłymi
• Skłonność do dominowania i kontrolowania, staje się powodem, że dzieci są odbierane, jako agresywne, wymuszające, konfliktowe.
• Lekkomyślność i impulsywność powodują kłopoty z dyscypliną, z powodu nieumyślnego, a nie celowego łamania zasad.
• Trudności w przestrzeganiu zasad i norm społecznych, impulsywne przekraczanie reguł i norm społecznych.
• Lekkomyślność w sytuacjach niebezpiecznych i z tego powodu łatwość ulegania wypadkom.
• Brak umiejętności rozwiązywania konfliktów.
• Podejmowanie współpracy jest problemem.
• Niepodporządkowywanie się autorytetom.
• Podejmowanie działań ryzykownych, nie potrafią przewidzieć ich skutków.
• Trudności w nawiązywaniu trwałych relacji z innymi, kontakty z innymi są powierzchowne.
• Przyjmowanie pozycji i roli w grupach: outsidera, błazna, łobuza, głupka.

Dzieci z podtypem mieszanym są spostrzegane, jako:

Dominujące, wybuchowe, agresywne, antyspołeczne, nie współpracują, nie współdziałają, są nielubiane i wykluczane, izolowane z grupy.

Funkcjonowanie szkolne dziecka z ADHD

• Dzieci i adolescenci z ADHD mają poważne problemy z nauką, najczęściej oceny i efekty edukacyjne są poniżej ich możliwości intelektualnych.
• Trudności w funkcjonowaniu w roli ucznia, problemy z podporządkowaniem się normom i zasadom szkolnym, autorytetowi nauczyciela.
• Trudności w opanowaniu wiedzy.
• Trudności w wykorzystaniu wiedzy.
• Niski poziom dojrzałości emocjonalnej u nastolatków.
• Problemy w kontaktach społecznych, z rówieśnikami i nauczycielami.
• Problemy szkolne, wagarowanie, przerywanie szkoły.

Objawy ADHD u młodzieży

• Problemy z kontrolą emocji, częste wchodzenie w konflikty.
• Niski poziom umiejętności kontroli impulsów.
• Impulsywność werbalna, „wszystko mówią, co myślą”.
• Wzmożona reaktywność, drażliwość.
• Problemy z podporządkowaniem się autorytetom.
• Obniżenie umiejętności organizacyjnych, problemy z planowaniem działań.
• Problemy w relacjach z płcią przeciwną.
• Niespójny obraz samego siebie.
• Przeżywanie objawów depresyjnych, niepokoju psychoruchowego.
• Ryzyko nadużywania alkoholu i narkotyków.
• Ryzyko przynależności do grup subkultury.
• Ryzyko zachowań łamiących prawo.
• Ekstremalne sporty.
• Zaburzenia zachowania.

Konsekwencje ADHD – Problemy Wtórne ADHD

• Trudności w kolejnych etapach rozwojowych.
• Poczucie bycia nieakceptowanym.
• Frustracja potrzeb związanych z poczuciem sukcesu i osiągnięć życiowych.
• Niska samoocena.
• Problemy w relacjach z członkami rodziny, kontaktach rówieśniczych.
• Zaburzenia osobowości.
• Zaburzenia zachowania.
• Uzależnienia
• Zachowania aspołeczne.
• Zaburzenia depresyjne, zaburzenia lękowe, zaburzenia obsesyjno-kompulsywne.
• Brak zintegrowanych mechanizmów samokontroli, tzw. „zewnętrzna kontrola”.

Skutki objawów ADHD u osób dorosłych

• Problemy w relacjach społecznych.
• Zaburzona kontrola emocji
• Impulsywność werbalna, gadatliwość.
• Problemy z organizacją działań, pracy. Rozpoczynanie wielu działań jednocześnie.
• Problemy z obrazem samego siebie.
• Poczucie braku osiągnięć, satysfakcji życiowej.
• Obwinianie innych za niepowodzenia.
• Zapominanie o terminach, gubienie przedmiotów.
• Częste zmiany prac, niepowodzenia zawodowe.
• Zmienność nastrojów.
• Napięcie, niepokój psychoruchowy, nerwowość.
• Zaburzenia snu.
• Objawy depresyjne, zaburzenia afektywne.
• Zaburzenia osobowości.
• Uzależnienia.
• Konflikty z prawem.

Współwystępowanie innych zaburzeń.

Do zaburzeń współwystępujących z ADHD należą:

• Zaburzenia lękowe
• Zaburzenia depresyjne
• Zaburzenia obsesyjno-kompulsywne
• Zaburzenia zachowania
• Zaburzenia opozycyjno-buntownicze
• Zaburzenie Aspergera
• Specyficzne spostrzeganie dzieci z ADHD i nieodpowiednie radzenie sobie przez rodziców, opiekunów i nauczycieli może nasilać ryzyko występowania zaburzeń zachowania u dzieci. Przykładem jest zaniżanie poziomu ich zdolności, przypisywanie dzieciom negatywnych cech, intencji, budowanie opinii „złego dziecka” i niskiej samooceny, nadmiar kar, gróźb, rozkazów i brak działań pomocowych. Rodziny dziecka z ADHD cechuje zazwyczaj system kontrolujący, dyscyplinujący, który może prowokować eskalacje zaburzeń zachowania. Nadmierne wymagania, którym dziecko nie jest w stanie sprostać, wzmacniają w nim poczucie frustracji i usztywniają zachowania związane z odmową podporządkowania się, negatywne reakcje, zachowania buntowniczo-opozycyjne.
• Systematyczne blokowanie aktywności ruchowej może prowadzić do natręctw czynnościowych ( zaburzeń obsesyjno-kompulsywnych).
• Nasilone objawy ADHD zwiększają ryzyko zaburzeń zachowania, co z kolei zwiększa ryzyko kształtowania się osobowości antyspołecznej.

Różnicowanie diagnostyczne

Nie zawsze objawy przypominające zaburzenie ADHD, świadczą o diagnozie tego zaburzenia. Obraz kliniczny może być związany z innymi zaburzeniami i wymaga specjalistycznej diagnozy.

• Nadpobudliwość może być objawem patologicznym, ale również może być szeroko pojętą normą dla określonego okresu rozwojowego.
• Objawy nadpobudliwości mogą być grupą objawów poprzedzających wystąpienie innych zaburzeń.
• Objawy występujące w obrazie ADHD mogą świadczyć o specyficznych trudnościach szkolnych lub zaburzeniach emocjonalnych, zaburzeniach zachowania.
• Objawy mogą świadczyć o zaburzonej więzi rodzinnej.
• Objawy mogą być mylone z niepokojem psychoruchowym i zaburzeniami koncentracji wynikającymi z zaburzeń lękowych i depresyjnych.
• Ostry, nagły początek zaburzeń hiperkinetycznych w wieku szkolnym, może być objawem stanu maniakalnego, zaburzeń reaktywnych, zachorowania na zaburzenia schizofreniczne, schorzenia neurologiczne, zaburzenia o podłożu organicznym.
• Do czynników, które mogą się kryć pod objawami przypominjącymi ADHD należą:
• Ponadprzeciętne zdolności i nudzenie się w szkole
• Opóźnienie rozwojowe
• Zaniedbanie środowiskowe
• Trudności wychowawcze
• Trudna sytuacja rodzinna, dezorganizacja życia rodzinnego, dysfunkcjonalny system rodzicielski.
• Sytuacje kryzysowe, traumatyczne wydarzenia życiowe.
• Obraz kliniczny ADHD może być mylony z nierozpoznanymi chorobami somatycznymi np. zaburzenia hormonalne (tarczyca), choroba reumatologiczna, uszkodzenie słuchu, wzroku.
• Cechą ADHD nie jest temperamentalna wzmożona ruchliwość, lecz niemożność kontrolowania swojego zachowania.

Przyczyny ADHD

ADHD jest uważane za zaburzenie neurorozwojowe, związane ze specyficzną odmiennością w budowie, funkcji i biochemii określonych struktur ośrodkowego układu nerwowego, odpowiedzialnych za uwagę i kontrolę zachowania.

Uważa się, że czynniki genetyczne mają znaczny wpływ na wystąpienie zaburzenia ADHD. Ocenia się, że w 70-90% przypadków, zaburzenie jest dziedziczone i uwarunkowane rodzinnie. Za istotny czynnik w rozwoju zaburzenia uważa się specyficzne czynniki środowiskowe, które mają wpływ na rozwój mózgu w okresie płodowym i okołoporodowym np. palenie tytoniu, spożywanie alkoholu przez matkę w ciąży, urazy okołoporodowe, mała waga urodzeniowa.

Badania zwracają uwagę na znaczenie niekorzystnych czynników psychospołecznych, które mogą mieć wpływ na uaktywnienie się genetycznej podatności rozwoju ADHD i mają wpływ na przebieg i obraz kliniczny zaburzenia. Istnieje korelacja pomiędzy występowaniem ADHD a wysokim poziomem negatywnych emocji w rodzinie, dysfunkcjonalnością systemu rodzinnego.

Leczenie ADHD

Jak pomóc dziecku z ADHD? Profesjonalne leczenie zaburzenia ADHD u dziecka zawsze wymaga wieloletniego i stabilnego kontaktu psychoterapeutycznego. Leczenie powinno być wielokierunkowe, kompleksowe i komplementarne w swoich oddziaływaniach. Profesjonalną opieką psychologiczną i psychoterapeutyczną powinno być objęte dziecko, jego rodzina i jeśli to możliwe wymagana jest stała współpraca ze środowiskiem, w którym funkcjonuje dziecko np. nauczyciele, opiekunowie. W razie konieczności powinno być włączone leczenie farmakologiczne. Proces psychoterapeutyczny równolegle powinien obejmować dziecko i jego rodzinę.

Nasilone objawy ADHD mogą mieć poważne konsekwencje w całym dorosłym życiu. Pierwsze negatywne konsekwencje zazwyczaj pojawiają się w okresie adolescencji. Wówczas, wtórnie do ADHD w skrajnych przypadkach, mogą nasilać się przejawy: zaburzeń zachowania, zachowania opozycyjno-buntownicze ( bunt, kłótnie, gniewność, wrogość, ucieczki, wagary, porzucanie szkoły, agresywność, agresja czynna wobec innych, złośliwość) zachowania ryzykowne, ryzykowne zachowania seksualne, zachowania antyspołeczne, przemocowe, autodestrukcyjne, uzależnienia, poszukiwanie akceptacji w nieformalnych aspołecznych grupach rówieśniczych, objawy zaburzeń osobowości. Mogą pojawiać się zachowania w istotny sposób naruszający normy społeczne i naruszanie prawa.

Wychowywanie dziecka z diagnozą ADHD jest niezwykle trudnym wyzwaniem dla rodziców i nauczycieli. Diagnoza ADHD obciąża całą rodzinę, wpływa na funkcjonowanie wszystkich jej członków. Często trudno ocenić, czy chaos, jaki panuje w całej rodzinie jest skutkiem ADHD u dziecka, czy przyczyną. Codzienne borykanie się z problemem ADHD, jest nieustannym dylematem, na ile pozwolić dziecku na uciążliwe, destrukcyjne zachowania, a na ile kolejny raz wprowadzać restrykcyjne wymagania, które wymagają konsekwencji i prowadzą do przewlekłego, negatywnego klimatu w rodzinie.

Prawidłowo funkcjonująca rodzina, spójny system rodzicielski może zdecydowanie w znaczący sposób wpłynąć na lepsze funkcjonowanie dziecka pomimo objawów i obniżenie ryzyka negatywnych konsekwencji związanych z ADHD u dziecka. Psychoterapia rodzinna i psychoedukacja zmieniają spostrzeganie dziecka, jako gorszego, złego, leniwego, przeciwdziałają tendencjom przypisywania dziecku złych intencji, intencjonalnego, uciążliwego zachowania. W trakcie procesów psychoterapeutycznych pojawia się rozumienie zachowań dziecka w kontekście zaburzenia, niezależnego od jego woli, następuje wypracowanie konstruktywnych sposobów radzenia sobie z uciążliwymi objawami zaburzenia. Bowiem im więcej restrykcyjnych postaw rodzicielskich, nakazujących, zakazujących, krytykujących, wrogich, brak poczucia bezpieczeństwa, wsparcia i akceptacji, tym gorsze rokowania dziecka na dobre, satysfakcjonujące funkcjonowanie w każdej sferze życia.

Jak leczyć ADHD?

Centrum Medyczne Salus Pro Domo w Warszawie proponuje diagnozę i kompleksowe leczenie zaburzeń ADHD

Proces diagnostyczny kończy się zindywidualizowanym planem leczenia, który zależnie od potrzeb może obejmować takie działania pomocowe, jak:

• Psychoterapia dziecka, której celem jest między innymi budowanie prawidłowej samooceny, rozumienie zasad i norm społecznych.
• Zajęcia dla dzieci z ADHD są związane z ćwiczeniem kontroli zachowania – treningi behawioralne, ćwiczeniem koncentracji i uważności – treningi funkcji poznawczych. Dla dzieci wieku przedszkolnym i wczesnym szkolnym ćwiczenia mają charakter zabawy. Ćwiczenia o charakterze zadań domowych zawsze są zindywidualizowane i zależne od szczegółowej diagnozy.
• Psychoedukacja dla rodziców, rodzeństwa, dziadków, dotycząca prawidłowego rozumienie specyfiki zaburzenia i określonych objawów, sposobów radzenie sobie z konkretnymi problemami.
• Systemowa psychoterapia rodzinna, której celem jest wzmacnianie prawidłowej struktury rodziny, systemu rodzicielskiego.
• Trening umiejętności rodzicielskich i interwencji behawioralnych: metody wychowawcze, system nagradzania i wzmacniania dziecka, sposoby skutecznego komunikowania się z dzieckiem, system reguł i zasad postępowania, wzmacnianie konsekwencji działań rodzicielskich.
• Stały kontakt ze szkołą.
• W przypadku nastolatków sesje rodzinne dotyczące sposobów rozwiazywania problemów i konfliktów, właściwej komunikacji.
• Leczenie farmakologiczne

Źródła

1. Faraone SV, Buitelaar JK, Cortese S, et al. Attention-deficit/hyperactivity disorder. Nature Reviews Disease Primers. 2024.
2. National Institute for Health and Care Excellence (NICE). Attention deficit hyperactivity disorder: diagnosis and management (NG87).
3. National Institute of Mental Health (NIMH). Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder (ADHD).
4. National Institute of Mental Health (NIMH). ADHD in Adults: 4 Things to Know.
5. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Diagnosing ADHD.
6. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Clinical Care of ADHD.
7. Centers for Disease Control and Prevention (CDC). Data and Statistics on ADHD.